Όταν το Τραύμα Δεν Μένει στο Παρελθόν: Τι Σημαίνει «Το Σώμα Δεν Ξεχνά»;

Το σώμα δεν ξεχνά. Και αυτή δεν είναι απλώς μια δυνατή φράση. Είναι μια ριζικά διαφορετική κατανόηση του ψυχικού τραύματος, που επιβεβαιώνεται πλέον από τη νευροεπιστήμη, την ψυχολογία και τη σωματική θεραπευτική πρακτική. Το τραύμα δεν είναι μια κακή ανάμνηση που μπορούμε απλώς να ανακαλέσουμε και να “αντικαταστήσουμε” με μια καλύτερη σκέψη. Είναι ένα βαθύ αποτύπωμα στο νευρικό μας σύστημα. Μια οργανική διαταραχή ρύθμισης, που παραμένει ενεργή πολύ καιρό μετά το τραυματικό γεγονός. Το σώμα συνεχίζει να ζει σαν να απειλείται, ακόμα κι όταν όλα γύρω είναι φαινομενικά ήρεμα.

Η εμπειρία του τραύματος εγγράφεται κυρίως σε περιοχές του εγκεφάλου που δεν σχετίζονται με τη συνειδητή μνήμη ή τη γλωσσική επεξεργασία. Η αμυγδαλή, το “κέντρο συναγερμού” του εγκεφάλου, παραμένει σε επιφυλακή, ενώ ο προμετωπιαίος φλοιός (η περιοχή που μας βοηθά να αξιολογούμε την πραγματικότητα και να καταλαβαίνουμε λογικά τι συνέβη) συχνά υπολειτουργεί σε καταστάσεις μετατραυματικής δυσφορίας. Έτσι, οι αντιδράσεις μάχης, φυγής ή παγώματος συνεχίζουν να ενεργοποιούνται χωρίς εμφανή εξωτερικό ερέθισμα. Δεν θυμόμαστε με λέξεις, αλλά το σώμα θυμάται. Κατά τη διάρκεια μιας τραυματικής εμπειρίας, η περιοχή Broca, ένα από τα δύο κύρια γλωσσικά κέντρα του εγκεφάλου, υπεύθυνη για την παραγωγή του λόγου και την ικανότητα εξιστόρησης, συχνά υπολειτουργεί ή παύει να ενεργοποιείται. Αυτό εξηγεί γιατί, σε συνθήκες έντονου στρες ή απειλής, χάνεται η δυνατότητα να μιλήσουμε, να περιγράψουμε ή να αφηγηθούμε τι μας συμβαίνει. Έτσι Το τραύμα δεν εγγράφεται ως αφήγηση. Εγγράφεται στο σώμα ως αισθήσεις, αντιδράσεις, σιωπηλές καταγραφές. Γι’ αυτό και πολλοί άνθρωποι δεν “θυμούνται” με λέξεις, αλλά κουβαλούν τη μνήμη σωματικά, μέσα από συμπτώματα, αποσυνδέσεις ή εκρήξεις που δεν μπορούν να εξηγήσουν. Το σώμα θυμάται, ακόμα κι όταν το στόμα δεν μπορεί να μιλήσει.

Αυτή η μη-λεκτική, ασυνείδητη αποθήκευση της εμπειρίας αφορά τη λεγόμενη διαδικαστική μνήμη (procedural memory). Τη μνήμη που δεν είναι αφηγηματική αλλά σωματική. Όπως μαθαίνουμε να οδηγούμε ή να ποδηλατούμε χωρίς να το σκεφτόμαστε, έτσι μαθαίνουμε και να φοβόμαστε, να μουδιάζουμε, να παγώνουμε. Όταν αυτός ο τρόπος αντίδρασης εγγράφεται τραυματικά, ολόκληρη η ύπαρξή μας οργανώνεται γύρω από την αποφυγή πόνου ή κινδύνου, ακόμα κι αν ο κίνδυνος δεν υπάρχει πια.

Η σύγχρονη τραυματοθεραπεία αναγνωρίζει πλέον ότι δεν είναι αρκετό το να μιλήσουμε για το ψυχικό τραύμα. Χρειάζεται να επαναρρυθμίσουμε το σύστημα. Να αποκαταστήσουμε την αίσθηση ασφάλειας όχι απλώς ως ιδέα, αλλά ως βίωμα. Να δημιουργήσουμε συνθήκες όπου ο εγκέφαλος και το σώμα να μπορούν ξανά να νιώσουν παρόντα, ασφαλή, ρυθμισμένα. Αυτό επιτυγχάνεται μέσα από ενσώματες, βιωματικές θεραπευτικές προσεγγίσεις που ενεργοποιούν τον πνευμονογαστρικό νεύρο, αποκαθιστούν την εσωτερική αίσθηση ορίων, και προσκαλούν το σύστημα από την επιβίωση στη ροή. Η ψυχοθεραπεία βασισμένη μόνο στον λόγο, όσο πολύτιμη κι αν είναι, δεν αρκεί από μόνη της.

Το έργο του Dr. Bessel van der Kolk ανέδειξε όλα τα παραπάνω ήδη από τη δεκαετία του ’90 και συνέχισε να τα εδραιώνει μέσα από έρευνα, νευροαπεικόνιση και κλινική εμπειρία. Το βιβλίο του «Το σώμα δεν Ξεχνά» (The Body Keeps the Score) άλλαξε τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε και συζητάμε για το ψυχικό τραύμα, δίνοντας φωνή σε χιλιάδες ανθρώπους που δεν μπορούσαν να εξηγήσουν με λόγια το βάρος που κουβαλούσαν. Και τώρα, ο ίδιος έρχεται στη Σύρο ως κεντρικός ομιλητής, στο πλαίσιο του Syros Healing Waves Festival, μιας διεθνούς συνάντησης για την ψυχική ανθεκτικότητα, την ενσώματη θεραπεία και την επιστροφή στην απόλαυση.

Γιατί αν το σώμα θυμάται το ψυχικό τραύμα, μπορεί να θυμηθεί και την ομορφιά, την επαφή, τη χαρά. Η θεραπεία δεν είναι απλώς η αποκατάσταση μιας ισορροπίας, αλλά η επανεκμάθηση του ανήκειν στο σώμα μας, στη ζωή μας, στους άλλους.